MODANIN KAPSAYICILIK RAPORU

Mart 2020’de Covid-19’un şiddetli yayılışının başladığı günlerden bu yana tüm dünyada ancak bilhassa de Birleşik Devletler’de Asyalılara karşı olan nefret söylemlerinde yüzde 150 oranında artış yaşanmış. Stop AAPI Hate’e nazaran yıl içinde 3800 nefret kabahati gerçekleşmiş. Birleşik Krallık’ta ise bu sayı 457, lakin yalnızca altı aylık bir bilgi. Geçtiğimiz ay Atlanta’da beyaz bir Amerikalının altı Asya kökenli Amerikalı vatandaşı katletmesi ve çabucak akabinde polisin ‘katilin münasebetleri ortasında ırkçılık yok’ demesi aslında güç durumda olan bir topluluğu daha da kızdırdı, öfkelendirdi. Aslında tarih tekerrür ediyor üzereydi. Daha 10 ay evvel George Floyd’un, Breonna Taylor’un katledilişi ve siyah vatandaşlara karşı yapılan ırkçılığın yankıları sürerken…

Nepal doğumlu Amerikalı moda dizayncısı Prabal Gurung altı kişinin vefatının akabinde hislerini Instagram’da paylaşırken şöyle diyordu: “Asya ülkelerinin popülasyonu dünyanın yüzde 60’ını oluştururken nasıl oluyor da mevzu temsiliyet olunca Asya halklarını hep yardımcı rollerde, yardımcı durumda görüyoruz.”

Fashionspot’un yaptığı araştırmaya nazaran İlkbahar/Yaz 2021 koleksiyonlarının tanıtıldığı defileler bugüne kadarki en kapsayıcı ikinci casting’e sahipti. (İlkbahar/Yaz 2020 defileleri hala bu mevzuda zirvede). Bu dönem toplamda 180 sunum ve defile gerçekleşmiş ve 2293 farklı model dahil olmuş. Beyaz olmayan modellerin oranı yüzde 41,3. (Bu ortada yaşanan düşüşün sebebi 2020 döneminde 215 gösteri gerçekleşmesi ve 7390 modelin yer alışıydı. Oradaki oran 41,5’ti.)

Kozmopolit olarak bilinen New York ve Londra defilelerinde oran en yüksek, elitist olmakla suçlanan Paris ve Milano ise ithamların hakkını veriyor. Çünkü beyaz olmayan modellerin sunumlarda yer alması sırasıyla 38,9 ve 35,6 oranında kalmış. New York’ta yüzde 60’a yakın, Londra’da ise yüzde 52.

Yeni periyot modellerde başı çeken Senegal doğumlu Maty Fell 18, Çin Halk Cumhuriyeti çıkışlı He Chong ise 13 farklı defile ve sunumda karşımıza çıktı. İsimlerini bilmiyor olabilirsiniz, çünkü ikisinin de şimdi büyük bir kampanyası ya da sansasyon yaratan bir mecmua kapağı bulunmuyor. Gidişat bu dönem itibariyle değişebilir. Prabal Gurung yeniden şöyle diyor: “Sonbahar/ Kış 2013 defilemin açılışını Asyalı model Ji Hye Park ile yaptığımda herkes lüksün ne olduğu konusunda kuşkuya düşmüştü.” Haksız sayılmaz. Moda dünyası yıllar uzunluğu birtakım palavraların gerisine saklandı, sarışın ve beyaz derili olmadığınızda tüketicilerin ilgisini çekmediğini söylediler. Siyah ya da Asyalı modeller kullanılmaya başlandığında ise onlara stereotipik roller verildi. “Egzotik Afrikalı modeller” oldular ya da Uzakdoğulu modeller bir fetiş ögesi üzere paketlendiler.

Husus yalnızca podyumla hudutlu kalmıyor, Rihanna LVMH ile imza atana kadar hiçbir siyah bayan dizayncı böylesine yüksek bir durumda bulunmamıştı. Ki artık bu da tarih oldu. Telfar Clemens, Virgil Abloh ya da Christopher John Rogers ise yükselirken yanlarında büyük moda imparatorlukları yoktu. Giyeceğimiz kıyafetleri, trendleri büyük oranda Avrupalı beyaz adamlar belirliyordu aslında. İşte bu yüzden Afrika halklarının mahallî kostümleri, Amerika kıtasındaki ya da Asya’daki lokal motifler batılı modaevlerinin başındaki kreatif yöneticiler için yalnızca birer süstü. Neyse ki artık ‘kültür yağmacılığı’ tarifi toplumsal medya periyodunda bu olayları çabucak açığa çıkarıyor.

Herkes her fırsatta moda sanayisinin ne kadar elitist olduğundan bahsediyor. Haksız da sayılmazlar, Georgia Üniversitesi’nden Katalin Medvedev “İpekler Çin’den, kaşmirler Moğolistan’dan geliyor, ucuz işçiliğin kaynağı ise Güneydoğu Asya. Kıyafetler bu ülkelerde hazırlansa da son ufak dokunuşlar Milano ve Paris’te yapılıyor. Bunun tek nedeni de Made in Italy ve Made in France logosunu alabilmek. Nedeni mi? Pek natürel elitist bakış açısını devam ettirmek, alışveriş yapanların da bu elitist görürüşün, geleneğin bir modülü üzere hissetmelerini sağlamak” diyor.

DEĞİŞİM İÇİN SOMUT ADIMLAR ATILIYOR MU?

Moda tarihçisi Darnell-Jamal Lisby geçtiğimiz yazdan bu yana Black Panther akımının genişlediğini vurguluyor. “Sadece politik bir duruş değil, tıpkı vakitte kıyafetlerin verdiği birlik iletisi da var” diyor ve bunu suffragette akımına benzetiyor. Televizyon yıldızlarından atletlere kadar herkes üzerinde “I Can’t Breathe”, “BLM” ve “Arrest the cops who killed Breonna Taylor” (Breonna Taylor’u öldüren polisleri tutuklayın) sloganlarının yer aldığı tişörtler giymeye başladı. Bu kılık kıyafetler ‘yanındayız’ bildirisi vermekle birlikte bir çeşit irtibat aracı misyonu de görüyordu. Lakin internet kullanan her vatandaş üzere, Asyalı ve siyah tasarımcıların eserlerini satın almak temalı içeriklerle karşılaşmışsınızdır. Beyoncé’nin “Black is King” başlıklı görüntülü albümünde tercih edilen G��ney Afrikalı tasarımcıların bilinirliklerinde ve satışlarında ise bir artış olduğu tahlil şirketi Lyst tarafından raporlanmıştı.

Mart ve Nisan ayı boyunca New York’ta her pazar Running to Protest isimli şovlara imza atıldı. Amerika’daki siyah ve Asyalı komüniteleri desteklemek için 5K koşular organze edilmeye başlandı. Bu şovlara katılan bir pop star da vardı üstelik. Yüzünü gizleyen bu kişi Rihanna’dan diğeri değildi. Burberry beyzbol şap kasının altına gizlenmişti ve @BadGalRiri Hate=Racism Againt God başlıklı bir pankart da taşıyordu. (Öte yandan hatırlarsanız 2015 yılında Met Costume Institute, China Through Looking Glass, standını düzenlediğinde açılışa yalnızca Rihanna ve Çinli model Fan BingBing bu ülkeden bir tasarımcıyı tercih etmişlerdi.)

Dizayncı Philip Lim ve Tiffany & Co’nun kreatif yöneticisi Ruba Abu-Nimah #NYTougherThanEver isimli bir tertip kurarak yalnızca bu toplulukları değil geçtiğimiz yaz patlamaların akabinde ziyan gören Beyrut’a yardım etmek hedefiyle tişörtler tasarlayarak, satışa çıkardılar. “Duygusal ve fizikî olarak kapana kısılmış üzere hissediyordum, fakat sahip olduğum platformu küçük de olsa faydalı bir formda kullanmam gerekiyordu” diyor Lim.

Moda dünyası, muhakkak başlı fotoğrafçıların hakimiyetini gördü. Son bir iki yıldır ise yeni isimler oyuna dahil oldu. Nadine Ijewere, Campbell Addy, Tyler Mitchell bunlardan birkaçı. Siyah geleneği temsil etmek ve fotoğrafların yalnızca beyaz erkek fotoğrafçıların monopolünde kalmaması için atılan bir adım. Fakat şimdi bir Asyalı fotoğrafçının oyuna dahil edildiğini görmedik. Evet BTS ve Blackpink üzere kümelerin şöhretlerinden yararlanarak onları kapaklarına taşıyan batılı yayınlar oldu, ancak hepsi de seyahat kısıtlamalarının yol açtığı sebeplerden ötürü fotoğrafları Güney Koreli isimlere teslim etmek zorunda kaldılar. Kreatif bir tercih sayılmaz pek de.

Bugün lüks modaevlerinin en büyük kârının sebebi Uzakdoğu ülkeleri. Bu yüzden Louis Vuitton’dan Prada’ya herkes moda haftalarının bitiminin akabinde Tokyo’da, Şanghay’da ya da Singapur’da buradaki müşteri müşteri kitleleri için tekrar ya da exclusive defileler düzenliyorlar, Weibo üzere kanallar için özel kapsül koleksiyonlar tasarlıyorlar. Çin bir başına satışların yüzde 35’inden sorumlu. Bu yüzden batılı modaevlerinin de bölgeye yalnızca kâr maksatlı odaklanmamaları gerekiyor. Valentino, Burberry ve Nike çabucak harekete geçtiklerini ve Asya halklarının yanında olduklarını duyurdu. Ne üzere teşebbüslerde bulunacaklarını merak ediyorum. Daha evvel Prada ve Gucci Amerika’daki siyah gençlerin eğitimine burs sağlayacaklarını duyurmuşlar ve kapsayıcı olabilmek ismine farklı seslerden oluşan kurullar kurmuşlardı. Geçtiğimiz şubat ayında #ChangeFashion isimli tertip kuruldu. Kurucuları ortasında süpermodel Joan Smalls, Black in Fashion kurulu ve modellik ajansı IMG bulunuyordu. Kuruluş nedeni ise moda sanayisindeki şirketlere, yayıncılara daha kapsayıcı olmaları konusunda bir yol haritası çıkartmak.

NE KADAR SAMİMİ?

2020’deki Black Lives Matter protestolarının ışığında geçtiğimiz bir sene içinde moda dünyasında nelerin değiştiğini göstermek için New York Times’ın moda grubu bir araştırma hazırladı. Sonuçlar gösteriyor ki yapılan aktivizm çoğunlukla tişörtlerdeki sloganlarla sonlu kalıyor. Dünya ırkçı akınları konuşurken moda dünyasının en aranan DJ’lerinden Michel Gabuert’nin blackfacevari, Uzakdoğu maskeleriyle bir parti düzenlemesi de kesimin ne kadar geride kaldığını gösteriyor. İngiltere’de üreten Çinli dizayncı Tianwei Zhang’a nazaran evet değişim başladı, ancak sonuçları ileriki nesiller görecek. New York Times şu soruyu soruyordu. Elimizdeki sayılara neden odaklanmalıyız? Karşılığı kolay: Değişimin gerçekleşip gerçekleşmediğini görmek. Bu yüzden Güney Amerikalı bir dizayncı olan Gabriela Hearst’ün Chloé’nin başına geçişi alkışlarla, Matthew Williams’ın yeni Givenchy yöneticisi olduğu haberi soru işaretleriyle karşılandı.

İçinde bulunduğumuz durumu en uygun özetleyense Prabal Gurung’ın CNN için kaleme aldığı mektup. “Anneme sarı bir peruk ve bir çift güneş gözlüğü verdim. Her gün dışarı çıktığında yüzünü kamufle etmesini istedim. Hayatta kalabilme içgüdüm beni bu yola itti.”

Yazı: Aykun Taşdöner

ELLE Türkiye Mayıs 2021 sayısından alınmıştır.